„Samorząd terytorialny jest podstawową formą organizacji lokalnego życia publicznego. Jednostki samorządu terytorialnego posiadają osobowość prawną jako istniejące z mocy prawa wspólnoty mieszkańców danego terytorium. Samorząd terytorialny wykonuje w ramach ustaw istotną część zadań publicznych, z wyłączeniem zadań zastrzeżonych ustawowo do kompetencji administracji rządowej. Jednostki samorządu terytorialnego wykonują przysługujące im zadania publiczne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność dla zaspokojenia potrzeb mieszkańców.” (Ustawa Konstytucyjna z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym, Dz.U. 1992, nr 84, poz. 426 z późn. zm. art. 70 ust. 1, 2 i art. 71 ust. 1, 2).

Reforma administracyjna państwa z 1998 roku zasadniczo zmieniła ustrój terytorialny Polski. Kluczowe akty prawne były przyjmowane etapami:

5 czerwca 1998 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwalił:

Ustawę o samorządzie powiatowym,Ustawę o samorządzie wojewódzkim orazUstawę o administracji rządowej w województwie.

24 lipca 1998 roku dopełniono reformę poprzez przyjęcie:

Ustawy o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa,Ustawy o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej – w związku z reformą ustrojową państwa.

13 października 1998 roku uchwalono Ustawę – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną, która była aktem porządkującym.

Reforma weszła w życie 1 stycznia 1999 roku i to wtedy utworzono samorządy na poziomie powiatu i województwa (samorządy gminne funkcjonowały już wcześniej, od 1990 roku). Dzięki wprowadzeniu tych zmian przywrócono dualizm władzy, dokonując jej wyraźnego podziału na administrację rządową oraz samorząd terytorialny. Kolejne ustawy precyzowały podział kompetencji i zadań pomiędzy poszczególnymi organami.

W czerwcu 2026 r. w Larnace na Cyprze odbyło się seminarium ESPON pn. Mind the gap: Addressing cognitive distance to territorial cohesion (Uwaga na lukę: pokonywanie barier poznawczych w celu wzmacniania spójności terytorialnej), zorganizowane we współpracy z Cyprem, z racji jego prezydencji w Radzie Unii Europejskiej. Wydarzenie zgromadziło reprezentantów administracji publicznej z różnych państw europejskich oraz środowiska naukowego, zaangażowanych w zagadnienia związane z polityką spójności UE, rozwojem regionalnym i stymulowaniem rozwoju innowacji. Uczestniczyły w nim także przedstawicielki Mazowieckiego Biura Planowania Regionalnego w Warszawie. Tematem przewodnim seminarium były zróżnicowania regionalne, których nabierają szczególnego znaczenia w kontekście toczących się prac i debat nad przyszłością polityki spójności po 2027 r.

W trakcie sesji plenarnych dyskutowano o kierunkach wzmacniania odporności i konkurencyjności regionów europejskich w warunkach narastających wyzwań gospodarczych, geopolitycznych i środowiskowych. Podkreślano, że odpowiedzią na współczesny „polikryzys” powinno być budowanie odporności poprzez modernizację strukturalną, rozwój potencjału innowacyjnego oraz wzmacnianie pozycji regionów w europejskich łańcuchach wartości, przy jednoczesnym zachowaniu otwartości gospodarki. Wskazywano również na potrzebę odejścia od postrzegania rozwoju wyłącznie przez pryzmat wzrostu gospodarczego na rzecz podejścia uwzględniającego Cele Zrównoważonego Rozwoju. W tym kontekście przedstawiono także założenia prac prowadzonych w ramach sieci AE4RIA nad kształtowaniem agendy rozwoju po 2030 r.

Istotnym wątkiem była także rola potencjałów regionalnych i współpracy międzyregionalnej. Podkreślano, że skuteczny rozwój powinien opierać się na istniejących zasobach wiedzy i kompetencjach. Wskazano jednocześnie, że potencjał współpracy międzyregionalnej w Unii Europejskiej pozostaje w znacznym stopniu niewykorzystany i wymaga bardziej świadomego doboru partnerów w oparciu o kompetencje i zasoby deficytowe oraz podejścia ukierunkowanego terytorialnie (place-based) i skoncentrowanego na konkretnych obszarach działalności (activity-specific).

Dyskusja poświęcona była także najnowszym wynikom projektu ESPON ACCORD, w ramach którego analizowano możliwości ograniczania luki w potencjale wiedzy i innowacji pomiędzy regionami Europy poprzez wzmacnianie własnych potencjałów oraz rozwój współpracy międzyregionalnej. W dyskusji podkreślono znaczenie aktywnej roli władz regionalnych w rozwoju sieci współpracy regionów UE w obszarze innowacyjności. Zwrócono również uwagę, że długofalowe wzmacnianie konkurencyjności Europy wymaga nie tylko dostosowywania się do zmian zachodzących w globalnych łańcuchach wartości, lecz przede wszystkim rozwijania zdolności europejskich regionów do identyfikowania i odpowiadania na przyszłe potrzeby społeczne, gospodarcze i technologiczne, które będą kształtować pozycję Europy w świecie oraz decydować o źródłach jej przewag konkurencyjnych.

Przedstawiono również rezultaty projektu ESPON STARTER dotyczącego wpływu realizacji koncepcji otwartej autonomii strategicznej Unii Europejskiej na rozwój regionów. Analizy obejmowały m.in. skutki dywersyfikacji dostaw surowców krytycznych i paliw kopalnych, wpływ umów o wolnym handlu na bezpieczeństwo dostaw oraz konsekwencje potencjalnych zakłóceń w globalnych łańcuchach dostaw wywołanych napięciami geopolitycznymi. Szczególną uwagę poświęcono analizie skutków dywersyfikacji importu paliw kopalnych. Wnioski wskazują, że dywersyfikacja obniża ceny gazu i pośrednio ogranicza wzrost cen energii elektrycznej, a skoordynowane działania na poziomie UE, zgodne ze strategią REPowerEU, są skuteczniejsze niż działania państw członkowskich podejmowane indywidualnie.

Osobny panel poświęcono specyfice regionów wyspiarskich. Zwrócono uwagę, że uwarunkowania wynikające z wyspiarskiego charakteru terytorium wpływają na konkurencyjność, dostępność i spójność terytorialną, a w konsekwencji na jakość życia mieszkańców. Zaznaczono również, że skuteczne ograniczanie barier ma kluczowe znaczenie dla pełnego wykorzystania potencjału rozwojowego regionów i państw wyspiarskich.

Integralną częścią seminarium były warsztaty poświęcone transformacji cyfrowej, zielonej transformacji oraz mieszkalnictwu i presji inwestycyjnej na tereny otwarte.

W trakcie warsztatu dotyczącego transformacji cyfrowej omówiono wyniki projektu ESPON DIGIREG, obejmującego kompleksową ocenę poziomu transformacji cyfrowej regionów europejskich, uwzględniającego zasoby infrastrukturalne, umiejętności cyfrowe i korzyści ekonomiczne. Zaprezentowano także interaktywne narzędzie ESPON LORDIMAS wspierające samorządy lokalne, metropolitalne i regionalne w ocenie stopnia wykorzystania technologii cyfrowych oraz wyniki projektu ESPON DHAK analizującego wpływ „cyfrowych pomocników” na ograniczanie nierówności cyfrowych i wzmacnianie spójności cyfrowej.

Sesja poświęcona zielonej transformacji koncentrowała się na kwestiach transformacji przemysłowej i rozwiązaniach ukierunkowanych na adaptację do zmian klimatu. Zaprezentowano wyniki projektów ESPON RE-INDUSTRY, GILL i READAPT. Dotyczyły one uwarunkowań rozwoju zielonych i energochłonnych gałęzi przemysłu w regionach, metody określania zapotrzebowania na zieloną infrastrukturę na poziomie lokalnym i wdrażania rozwiązań opartych na przyrodzie (Nature-based Solutions). Wskazano, że rozwój nowych gałęzi przemysłu wymaga wsparcia na poziomie krajowym i UE, ponieważ wiele czynników warunkujących ich konkurencyjność pozostaje poza zakresem oddziaływania władz regionalnych. Zwrócono również uwagę na utrzymujące się braki danych dotyczących zielonej infrastruktury i usług ekosystemowych na poziomie lokalnym oraz niewystarczające działania polityczne w zakresie adaptacji do zagrożeń związanych z suszą i pożarami.

Podczas sesji dotyczącej mieszkalnictwa wskazano wnioski z projektów ESPON HOUSE4ALL i METROLAND dotyczących zróżnicowania sytuacji mieszkaniowej w Europie, przyczyn pogłębiającego się kryzysu oraz możliwości ograniczania zajmowania nowych terenów pod zabudowę poprzez lepsze wykorzystanie istniejących zasobów. Podkreślono znaczenie analiz przestrzennych oraz dostosowania instrumentów polityki mieszkaniowej do lokalnych uwarunkowań. Przedstawiono także przykłady dobrych praktyk, realizowanych w ramach programu URBACT, pokazując różnorodne podejście do poprawy dostępności mieszkań i efektywniejszego gospodarowania istniejącym zasobem mieszkaniowym. Udział w seminarium ESPON był okazją do zapoznania się z najnowszymi wynikami badań oraz kierunkami rozwoju europejskiej polityki terytorialnej. Wydarzenie umożliwiło również pogłębienie wiedzy na temat działalności programu ESPON oraz jego roli jako europejskiej platformy wspierającej tworzenie polityk publicznych opartych na analizach terytorialnych i wymianie doświadczeń między państwami i regionami. Uczestnictwo w seminarium potwierdziło znaczenie aktywnego udziału Polski i polskich regionów w inicjatywach ESPON oraz korzystania z wypracowanych w ich ramach wyników badań i dobrych praktych.

Szanowni Państwo!

Zachęcamy do zapoznania się z nowym zeszytem periodyku naukowego MAZOWSZE Studia Regionalne, wydawanego przez Mazowieckie Biuro Planowania Regionalnego w Warszawie. W numerze znajdą Państwo artykuły o słynnej w czasach II Rzeczypospolitej Radiostacji Transatlantyckiej w Babicach oraz o procesach nadawania i utraty praw miejskich na Mazowszu. Zapraszamy również do zapoznania się z tekstami o transakcjach na rynku nieruchomości w miejskim obszarze funkcjonalnym Siedlec oraz o wizji poprawy efektywności transportowej Zakopanego. Uzupełnieniem numeru są relacje z konferencji oraz esej o aspektach projektowania opakowań.

Życzymy miłej lektury.

W numerze:

Radiostacja Transatlantycka w Babicach jako dominanta krajobrazowa i symbol nowoczesności II RzeczypospolitejModelowa wizja poprawy efektywności transportowej – studium przypadku Miasta ZakopanegoProcesy nadawania i utraty praw miejskich na Mazowszu od średniowiecza do współczesnościTransakcje na rynku nieruchomości w miejskim obszarze funkcjonalnym Siedlec w latach 2016–2023Zrównoważony rozwój warunkiem funkcjonowania turystyki wiejskiejSprawozdanie z konferencji Sustainable Industry Lab 2026Seminarium Rola parków miejskich w kształtowaniu klimatu miastaEstetyczne, komunikacyjne i środowiskowe aspekty projektowania opakowań

Tematem konferencji zorganizowanej w maju 2026 r. przez Stowarzyszenie Metropolia Warszawa były wyzwania samorządów w kształtowaniu polityki rozwoju obszarów metropolitarnych, obecnie i w przyszłości. W spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele metropolii, miejskich obszarów funkcjonalnych, miast i gmin z różnych regionów Polski, a także przedstawiciele środowiska naukowego i eksperci zajmujący się problematyką metropolii. Wydarzenie stanowiło przestrzeń do wymiany doświadczeń dotyczących współpracy między samorządami oraz debaty na temat przyszłości polskich metropolii w kontekście wyznaczania nowych kierunków dla polityki miejskiej.

Konferencję rozpoczęto od przedstawienia rysu historycznego budowania relacji wewnątrzmetropolitalnych od 2004 r. Przybliżono ewolucję współpracy – od wspólnej realizacji zadań własnych gmin do budowania zaufania, opierającego się na złożonych, kompleksowych projektach, odzwierciedlających faktyczne powiązania funkcjonalne jednostek samorządu terytorialnego Metropolii Warszawy.

Zaprezentowano rezultaty wdrażania Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych (ZIT) z perspektywy finansowej 2014–2020 oraz pierwsze efekty ZIT z perspektywy 2021–2027 (m. in. infrastruktura transportu rowerowego, parkingi Park&Ride, wspólny bilet metropolitalny), podkreślając rolę efektywnego systemu zarządzania w strukturach stowarzyszenia. Zaakcentowano, że kluczem do tych sukcesów jest rola lidera (m.st. Warszawy, posiadającego dostateczne zaplecze organizacyjne i kadrowe) oraz wzajemne zaufanie 40 podmiotów tworzących metropolię. Zwrócono uwagę na znaczenie konsekwentnie realizowanej spójnej wizji, integrującej inicjatywy służące wszystkim mieszkańcom i znajdującej odzwierciedlenie w Strategii rozwoju metropolii warszawskiej do 2040 roku.

W dalszej części konferencji uczestnicy dyskutowali o przyszłości współpracy metropolitalnej w kontekście zmian instytucjonalnych i finansowych. Wśród czynników mogących wpływać na trwałość partnerstw samorządowych wskazywano m.in. ograniczenie liczby kadencji włodarzy gmin i miast, a także transakcyjny charakter współpracy, który w przypadku braku nowych mechanizmów wspólnego finansowania może skutkować osłabieniem lub zakończeniem części partnerstw po zakończeniu realizacji obecnych inwestycji. Uczestnicy debaty podkreślali jednak, że wypracowane dotychczas mechanizmy współpracy, doświadczenie partnerów, infrastruktura instytucjonalna oraz relacje zbudowane pomiędzy samorządami i środowiskiem naukowym mogą zapewnić ciągłość działań pomimo przyszłych wyzwań.

Istotnym wątkiem konferencji były również prace nad nowymi rozwiązaniami legislacyjnymi dotyczącymi zarządzania obszarami metropolitalnymi. Poinformowano, że zaktualizowany projekt ustawy o zrównoważonym rozwoju miast i ich obszarów funkcjonalnych ma zostać skierowany w czerwcu do Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego. Wskazywano jednocześnie na rosnące zainteresowanie tworzeniem indywidualnych rozwiązań ustawowych dla poszczególnych obszarów metropolitalnych – jako przykład przywołano prowadzone we Wrocławiu prace nad odrębnym projektem ustawy metropolitalnej. Część uczestników dyskusji wyrażała wątpliwości co do zasadności niektórych rozwiązań proponowanych w obecnym kształcieprojektu ustawy o zrównoważonym rozwoju miast i ich obszarów funkcjonalnych, a także realnych perspektyw ich wdrożenia, wskazując w tym kontekście m.in. na przedłużające się prace nad Strategią Rozwoju Polski do 2035 r.

Podczas panelu poświęconego przyszłości polityki spójności po 2027 r. omawiano wyzwania związane z nową perspektywą finansową Unii Europejskiej na lata 2028–2034. W dyskusji podkreślano potrzebę zagwarantowania odpowiedniej puli środków na realizację instrumentów terytorialnych oraz konieczność szybkiego określenia priorytetów inwestycyjnych i zasad finansowania nowych przedsięwzięć. Zwracano również uwagę na adekwatność planowanego poziomu finansowania oraz potencjalną potrzebę rozszerzenia zakresu wsparcia i kompetencji jednostek samorządu terytorialnego.

Przywołano również przykłady zmian zachodzących w systemie statystyki publicznej i polityki regionalnej, wskazując m.in. na planowany od 1 stycznia 2027 r. podział dotychczasowego podregionu statystycznego NUTS 3 obejmującego Bydgoszcz, Toruń oraz okoliczne powiaty na dwa odrębne obszary statystyczne. Zmiana ta została wskazana jako przykład procesów wpływających na sposób planowania i wdrażania polityki rozwoju w kolejnych latach.

Podczas konferencji zwracano uwagę, że współpraca ponad granicami administracyjnymi staje się szczególnie istotna w obliczu procesów depopulacji, starzenia się społeczeństwa oraz pogłębiającej się suburbanizacji. Zwracano uwagę, że rozwój obszarów funkcjonalnych wymaga nie tylko wspólnego finansowania przedsięwzięć, lecz także utrzymania zdolności do wspólnego planowania i reagowania na pojawiające się wyzwania. Wskazywano również na znaczenie terytorializacji polityki rozwoju i potrzebę jej szerszego uwzględniania w działaniach administracji centralnej.