W czerwcu 2026 r. w Larnace na Cyprze odbyło się seminarium ESPON pn. Mind the gap: Addressing cognitive distance to territorial cohesion (Uwaga na lukę: pokonywanie barier poznawczych w celu wzmacniania spójności terytorialnej), zorganizowane we współpracy z Cyprem, z racji jego prezydencji w Radzie Unii Europejskiej. Wydarzenie zgromadziło reprezentantów administracji publicznej z różnych państw europejskich oraz środowiska naukowego, zaangażowanych w zagadnienia związane z polityką spójności UE, rozwojem regionalnym i stymulowaniem rozwoju innowacji. Uczestniczyły w nim także przedstawicielki Mazowieckiego Biura Planowania Regionalnego w Warszawie. Tematem przewodnim seminarium były zróżnicowania regionalne, których nabierają szczególnego znaczenia w kontekście toczących się prac i debat nad przyszłością polityki spójności po 2027 r.
W trakcie sesji plenarnych dyskutowano o kierunkach wzmacniania odporności i konkurencyjności regionów europejskich w warunkach narastających wyzwań gospodarczych, geopolitycznych i środowiskowych. Podkreślano, że odpowiedzią na współczesny „polikryzys” powinno być budowanie odporności poprzez modernizację strukturalną, rozwój potencjału innowacyjnego oraz wzmacnianie pozycji regionów w europejskich łańcuchach wartości, przy jednoczesnym zachowaniu otwartości gospodarki. Wskazywano również na potrzebę odejścia od postrzegania rozwoju wyłącznie przez pryzmat wzrostu gospodarczego na rzecz podejścia uwzględniającego Cele Zrównoważonego Rozwoju. W tym kontekście przedstawiono także założenia prac prowadzonych w ramach sieci AE4RIA nad kształtowaniem agendy rozwoju po 2030 r.
Istotnym wątkiem była także rola potencjałów regionalnych i współpracy międzyregionalnej. Podkreślano, że skuteczny rozwój powinien opierać się na istniejących zasobach wiedzy i kompetencjach. Wskazano jednocześnie, że potencjał współpracy międzyregionalnej w Unii Europejskiej pozostaje w znacznym stopniu niewykorzystany i wymaga bardziej świadomego doboru partnerów w oparciu o kompetencje i zasoby deficytowe oraz podejścia ukierunkowanego terytorialnie (place-based) i skoncentrowanego na konkretnych obszarach działalności (activity-specific).
Dyskusja poświęcona była także najnowszym wynikom projektu ESPON ACCORD, w ramach którego analizowano możliwości ograniczania luki w potencjale wiedzy i innowacji pomiędzy regionami Europy poprzez wzmacnianie własnych potencjałów oraz rozwój współpracy międzyregionalnej. W dyskusji podkreślono znaczenie aktywnej roli władz regionalnych w rozwoju sieci współpracy regionów UE w obszarze innowacyjności. Zwrócono również uwagę, że długofalowe wzmacnianie konkurencyjności Europy wymaga nie tylko dostosowywania się do zmian zachodzących w globalnych łańcuchach wartości, lecz przede wszystkim rozwijania zdolności europejskich regionów do identyfikowania i odpowiadania na przyszłe potrzeby społeczne, gospodarcze i technologiczne, które będą kształtować pozycję Europy w świecie oraz decydować o źródłach jej przewag konkurencyjnych.
Przedstawiono również rezultaty projektu ESPON STARTER dotyczącego wpływu realizacji koncepcji otwartej autonomii strategicznej Unii Europejskiej na rozwój regionów. Analizy obejmowały m.in. skutki dywersyfikacji dostaw surowców krytycznych i paliw kopalnych, wpływ umów o wolnym handlu na bezpieczeństwo dostaw oraz konsekwencje potencjalnych zakłóceń w globalnych łańcuchach dostaw wywołanych napięciami geopolitycznymi. Szczególną uwagę poświęcono analizie skutków dywersyfikacji importu paliw kopalnych. Wnioski wskazują, że dywersyfikacja obniża ceny gazu i pośrednio ogranicza wzrost cen energii elektrycznej, a skoordynowane działania na poziomie UE, zgodne ze strategią REPowerEU, są skuteczniejsze niż działania państw członkowskich podejmowane indywidualnie.
Osobny panel poświęcono specyfice regionów wyspiarskich. Zwrócono uwagę, że uwarunkowania wynikające z wyspiarskiego charakteru terytorium wpływają na konkurencyjność, dostępność i spójność terytorialną, a w konsekwencji na jakość życia mieszkańców. Zaznaczono również, że skuteczne ograniczanie barier ma kluczowe znaczenie dla pełnego wykorzystania potencjału rozwojowego regionów i państw wyspiarskich.
Integralną częścią seminarium były warsztaty poświęcone transformacji cyfrowej, zielonej transformacji oraz mieszkalnictwu i presji inwestycyjnej na tereny otwarte.
W trakcie warsztatu dotyczącego transformacji cyfrowej omówiono wyniki projektu ESPON DIGIREG, obejmującego kompleksową ocenę poziomu transformacji cyfrowej regionów europejskich, uwzględniającego zasoby infrastrukturalne, umiejętności cyfrowe i korzyści ekonomiczne. Zaprezentowano także interaktywne narzędzie ESPON LORDIMAS wspierające samorządy lokalne, metropolitalne i regionalne w ocenie stopnia wykorzystania technologii cyfrowych oraz wyniki projektu ESPON DHAK analizującego wpływ „cyfrowych pomocników” na ograniczanie nierówności cyfrowych i wzmacnianie spójności cyfrowej.
Sesja poświęcona zielonej transformacji koncentrowała się na kwestiach transformacji przemysłowej i rozwiązaniach ukierunkowanych na adaptację do zmian klimatu. Zaprezentowano wyniki projektów ESPON RE-INDUSTRY, GILL i READAPT. Dotyczyły one uwarunkowań rozwoju zielonych i energochłonnych gałęzi przemysłu w regionach, metody określania zapotrzebowania na zieloną infrastrukturę na poziomie lokalnym i wdrażania rozwiązań opartych na przyrodzie (Nature-based Solutions). Wskazano, że rozwój nowych gałęzi przemysłu wymaga wsparcia na poziomie krajowym i UE, ponieważ wiele czynników warunkujących ich konkurencyjność pozostaje poza zakresem oddziaływania władz regionalnych. Zwrócono również uwagę na utrzymujące się braki danych dotyczących zielonej infrastruktury i usług ekosystemowych na poziomie lokalnym oraz niewystarczające działania polityczne w zakresie adaptacji do zagrożeń związanych z suszą i pożarami.
Podczas sesji dotyczącej mieszkalnictwa wskazano wnioski z projektów ESPON HOUSE4ALL i METROLAND dotyczących zróżnicowania sytuacji mieszkaniowej w Europie, przyczyn pogłębiającego się kryzysu oraz możliwości ograniczania zajmowania nowych terenów pod zabudowę poprzez lepsze wykorzystanie istniejących zasobów. Podkreślono znaczenie analiz przestrzennych oraz dostosowania instrumentów polityki mieszkaniowej do lokalnych uwarunkowań. Przedstawiono także przykłady dobrych praktyk, realizowanych w ramach programu URBACT, pokazując różnorodne podejście do poprawy dostępności mieszkań i efektywniejszego gospodarowania istniejącym zasobem mieszkaniowym. Udział w seminarium ESPON był okazją do zapoznania się z najnowszymi wynikami badań oraz kierunkami rozwoju europejskiej polityki terytorialnej. Wydarzenie umożliwiło również pogłębienie wiedzy na temat działalności programu ESPON oraz jego roli jako europejskiej platformy wspierającej tworzenie polityk publicznych opartych na analizach terytorialnych i wymianie doświadczeń między państwami i regionami. Uczestnictwo w seminarium potwierdziło znaczenie aktywnego udziału Polski i polskich regionów w inicjatywach ESPON oraz korzystania z wypracowanych w ich ramach wyników badań i dobrych praktych.
